Ode aan acht eeuwen unieke geschiedenis – Honouring eight centuries of beguine past

(in English: see below)

Vandaag precies drie jaar geleden kwam er een einde aan een uniek stuk geschiedenis: het overlijden van Marcella Pattyn maakte een einde aan bijna acht eeuwen begijnenbeweging. Dit bericht was wereldnieuws en verscheen in het gerenomeerde Engelse blad ‘The Economist’.

Een terugblik op hun ontstaan en Marcella als laatste…

Het begin…

De begijnenbeweging ontstond in een Middeleeuws klimaat van veranderingen op vele vlakken: het kerkelijk beleid werd in vraag gesteld, steden kwamen op,… In zowat heel West-Europa waaide een nieuw, religieus elan: een apostolisch leven leiden – zorg voor anderen stond hierin centraal. Op vele plaatsen besloten vrouwen en mannen, alleen of in groep, een nieuwe identiteit te vormen: niet naar het klooster te gaan, wel religieus te leven. ‘De derde weg‘ als manier om in het leven te staan en tegelijkertijd spiritualiteit een belangrijke plaats toe te kennen rees op: de begijnen en begaarden waren geboren. Begijn zijn had een aantal grote voordelen: in eigen onderhoud kunnen voorzien en een eigen identiteit behouden. Voorts konden zij, uitgesloten van de universiteit, hun geschriften verdelen en bekend maken – een unieke vrouwenspiritualiteit en een nieuw literair genre, schrijven over religie in de volkstaal, zag het licht!

P1050242

Op pauselijk niveau kreeg men het echter ferm benauwd: de begaarden en begijnen werden ‘ketters’ verklaart en moesten verdwijnen. De invloed van een paar hooggeplaatste figuren heeft de begijnen in de toenmalige Lage Landen ‘gered’: indien ze zich zouden groeperen*, konden ze overleven. De begijnhoven of ‘vrouwensteden’, waarvan er momenteel 13 door de UNESCO erkend zijn als werelderfgoed, werden een feit…

P1070476

Het begijnhof van Hoogstraten.

De spiritualiteit, de organisatie, de invloed van geschiedkundige gebeurtenissen,… lieten hun sporen na in de vormgeving van de beweging, hun unieke levensstijl als onafhankelijke vrouwen met een eigen identiteit bleef… achthonderd jaar lang!

De laatste…

Marcella Pattyn, laatste begijn van een 800-jarige beweging van eigenzinnige vrouwen.

Marcella Pattyn, laatste begijn van een 800-jarige beweging van eigenzinnige vrouwen.

Marcella Pattyn (Thysville 1920 – Kortrijk 2013) werd geboren als ‘Marcelle’ in het voormalig Belgisch Kongo. Vanwege haar blindheid (ze kon nog wel felle kleuren onderscheiden) volgt ze les te Brussel bij het Institut des Aveugles. Het is op deze school van Zusters van Liefde dat Marcella voelt gehoor te willen geven aan haar religieuze roeping. Marcella stelde zich kandidate bij verschillende kloosters, doch telkens werd ze afgewezen vanwege haar blindheid. Haar immens verdriet lost op als ze via haar tantes hoort over ‘begijnen’: vrouwen die religieus leefden en toch het hof konden verlaten om hun eigen inkomen te verdienen. Door bemiddeling van haar tante werd Marcella in 1941 ingeschreven op het groot begijnhof van Sint-Amandsberg om een jaar later geprofest te worden. Na net geen 20 jaar op het Sint-Amandsbergse hof verhuisde ze naar het Kortrijkse begijnhof om er mee de Katholieke Vereniging van Zieken (KVZ) te stichten. In 1985 ging haar gezondheid stilaan achteruit en gaf ze haar bestuursfunctie over aan anderen. Ze bleef echter betrokken door zelfgebreide poppetjes te verkopen aan toeristen ten voordele van haar ziekenwerk. De laatste periode van zorgbehoevendheid verbleef ze in het St.-Jozefrusthuis in de Groeninghestad. Op 90-jarige leeftijd verscheen Marcella in ‘Villa Vanthilt’ (uitzending van 17 augustus 2010).

Een jaar later, tegelijkertijd 70 jaar begijnenleven achter de rug, kreeg ze een eerbetoon van toenmalig burgemeester De Clerck. Marcella was zelf opgetogen over het bezoek van koningin Paola in 2002, over het eerbetoon van de burgemeester was ze minder positief. In haar bijzijn werd tevens haar standbeeld ingehuldigd, nu prijkend op het begijnhof tegenover de Sint-Annazaal.

P1040175

Beeld van Marcella Pattyn – begijnhof Kortrijk.

Op 14 april 2013 deed ‘Marcelle’ de deur van een uniek stuk vrouwenkracht dicht…

© Debby Van Linden

*lees: ‘institutionaliseren’

Today, exactly three years ago, was the end a unique piece of herstory: the dead of Marcella Pattyn made an end to eight centuries of beguine movement. This fact became world news and the English newspaper ‘The Economist’ published an article about the end of eight centuries of herstory.

Let’s take a look at their roots and Marella as the last beguine…

The beginning…

The beguine movement rooted during the Middle Ages, a period of changes on different levels: church politics were questioned, the first cities rised,… Throughout the west of Europe a new way of living a religious life begun to flow: people wanted to live an apolostic life with ‘care for others’ as a central theme. Many decided, alone or in group, to follow this new path: not to enter a monastery, not to marry but to live a religious life. ‘The third road‘ as life style to work live spiritualitual was rising: the beguines and begghards ware born. To be a beguine had many advantages: to work for own money and to develop end keep an own identity. Because they were excluded from university as women, they installed a new literary genre: to write into the vernacular – a unique women spirituality made her entrance!

P1050242

On papal level their movement was seen negative and threatening to the churches power: the beguines and begghards got the statement of ‘heretics’ and had to disappear. Because of the influence of some clerics, the beguines of the Low Countries could stay: if they would group together*, they would survive. This declaration ment the beginning of the raise of the beguinages or ‘women cities’: thirteen of them are now UNESCO-world heritage.

P1070476

Het begijnhof van Hoogstraten.

Their spirituality, their organisation, wars,… all left their traces on the composition of the movement. Their unique life style as independent women with their own identity nevertheless stayed… for eighthunderd years!

The last one…

Marcella Pattyn, laatste begijn van een 800-jarige beweging van eigenzinnige vrouwen.

Marcella Pattyn, last beguine of a movement of eight centuries of independent women.

Marcella Pattyn (Thysville 1920 – Kortrijk 2013) was born as ‘Marcelle’ in former Belguim Kongo. Because of her blindness, she follows lesson at ‘Institut des Aveugles’ in Brussels. It’s on this school of ‘Sisters of Love’ she feels to want to follow her religious calling. She contact a whole set of manasteries, but it rejected to become a nun bacause of her blindness. Her tremendous sadness disappears as she hears from her aunt about ‘the beguines’: women who lived religious and still could leave the beguinage to work.

Again through her aunts intervention she moved to one of the biggest beguinages: in 1941 she lives in the women city of Sint-Amandsberg. A year later her profession is a fact. After about 20 years she moves to the beguinage of Kortrijk to help develop a catholic society for sick people (KVZ). Her health becomes weaker in 1985 and Marcella decides to leave her position. Eventually she kept knitting little puppets and sold them to tourist to gather money for her organisation. During the last period of her life she recieved care in the nursing home of Saint-Jozef. When she was 90 years old, she was a guest on the Flemish television programme ‘Villa Vanthilt’on 17th of August 2010.

One year later, and 70 years of beguine life, she recieved an hommage of mayor De Clerck. She kept good memories on a visit of Queen Paola in 2002, about the attitude of the major she spoke in negative terms. In her presence her statue was placed on the beguinage right across the Experience Center.

P1040175

Statue of Marcella Pattyn – beguinage of Kortrijk.

On the 14th of April 2013 , ‘Marcelle’ closed the door of a unique piece of 800 years of women vigour

© Debby Van Linden

*read: ‘to institutionalize’

Bronnen/Sources:

Bouckaert, C. (2000). De laatste der begijnen. Uitgeverij Groeninghe, Kortrijk.

artikel/article: ‘Marcella Pattyn‘ in ‘The Economist’ op 27 april 2013.

artikel/article: ‘La ultima beguina, Marcella Pattyn‘ door Sandra Ferrer – blog ‘Mujeres en la historia’- dd. 19 april 2013.

Notities ‘Kortrijkse begijnendag’ kortfilm M. Pattyn, dd. 28 maart 2016. – Notes taken during the short movie about M. Pattyn at her Rememberance Day at the beguinage of Kortrijk, dd. 28th of March 2016.

Advertisements

Heilige beschermvrouwen / Holy patronesses

(In English: scroll down, please.)

De naamgeving van de hoven, laat een duidelijk patroon zien: vrouwelijke heiligen in overvloed!  ‘Sint-Elizabethbegijnhof’ (o.a. te Gent/Sint-Amandsberg en Kortrijk), ‘Sint-Catharinabegijnhof’ (o.a. te Breda, Turnhout, Tongeren en Diest) en ‘Onze-Lieve-Vrouw begijnhof’ (o.a. te Gent en te Hoogstraten): een aantal vrouwennamen komen telkens terug.

Catharinabegijnhof te Turnhout.

Catharinabegijnhof te Turnhout.

In hun spiritualiteit en de afbeelding ervan komen de kwaliteiten van deze vrouwen tot uiting. Als we de overeenkomende martelaarschapselementen, typerend voor de beschrijving van heiligenlevens, even terzijde leggen en ons concentreren op de eigenschappen die deze heiligen tentoonspreiden, stuiten we op een pakket aan geestdrift die het leven van de wijze vrouwen in hun 800-jarige geschiedenis als voorbeeld aannamen. Catharina staat bekend als een vrouw met grote overtuigingskracht: ze bracht een groep van mannelijke geleerden op andere gedachten. De symbolen van Elizabeth zijn brood en rozen: beide refereren het wonder dat zij verrichtte, nl. het veranderen van brood in rozen, uit haar schoot voortkomende. Haar attributen verwijzen naar haar werk van naastenliefde en armenzorg én  zijn tevens de symbolen van vrouwelijke kracht – uit de vrouw komt alle leven en voeding voort.

Elizabeth van Hongarije.

Maria sluit het rijtje af: als schepster en moeder van God was zij voor de wijze vrouwen hét voorbeeld bij uitstek. Dankzij haar en haar moeders invloed en wijsheid (heilige Anna) werd Jezus de hartelijke man die we in onze cultuur kennen. De wijze vrouwen droegen dan ook het merendeel van hun hoven aan haar op.

Conclusie: wie ze tot heiligen benoemden, kozen de vrouwen zelf. Ze droegen actief een spiritualiteit uit die in de naam van hun hof tot uiting komt én tevens gesymboliseerde eigenschappen waren die in hun dagelijks leven ingebed waren, gepersonifieerd door een meerderheid aan vrouwen.

© Debby Van Linden

Bronnen:

Simons, W. Cities of ladies. University of Pennsylvannia Press, 2001.

Van der Meer, A. Venus is geen vamp. Het vrouwbeeld in 35.000 jaar Venuskunst. A3 boeken, Geesteren.

Ik we take a close look at the ladies to whom the beguinages are dedicated too, we see a clear pattern: women saints all over! There’s Saint Elisabeth (e.g. in Gent/ Sint-Amandsberg and Kortrijk), Saint-Catherine (e.g. in Breda, Turnhout, Tongeren and Diest) en ‘Our Lady, Mary’: these women return each time, we find them almost in the names of the beguinages, mostly as patronesses.

Catharinabegijnhof te Turnhout.

Beguinage of Saint-Catherine at Turnhout

In the paintings and statues the qualities of these women are shown. If we put aside the martyr elements, typical for saint lives, and focus on the the characteristics of these women, we find strong, spirited saints who became role models for the wise women during their 800 years of existence. Catherine was an intelligent women who showed her wisdom to a group of men scholars and convinced them all of her knowledge. A closer look at the symbols surrounding Elisabeth, tells us more about her life: she carries bread and roses, changing one into the other through her lap. Her symbols refer to care for others and charity and are also symbols of strenght: all life and nurture comes from women.

Elizabeth of Thuringen

Mary was, as ‘mother of god’ and ‘creatress’, the ‘model of all models’ for the beguines. Through her and her mothers knowledge (her mother Anna) and influence, jezus became the man as we know him. Most of the beguinages were dedicated to her.

Conclusion:  the women decided themselves who their saints would be. They choose women who’s qualities matched their spirituality and who’s symbols were relevant in their daily lives.

© Debby Van Linden

Sources:

Simons, W. Cities of ladies. University of Pennsylvannia Press, 2001.

Van der Meer, A. Venus is geen vamp. Het vrouwbeeld in 35.000 jaar Venuskunst. A3 boeken, Geesteren.