In memoriam: acht eeuwen begijnenerfgoed – In memoriam: eight centuries of beguine heritage

(In English: see below)

Zes jaar geleden, op 14 april 2013, overleed de laatste begijn, Marcella Pattyn. Zij knipte de draad door van acht eeuwen geleefd vrouwenerfgoed: vrouwen die een nieuwe levensstijl en een nieuw literair genre op de kaart zetten. De begijnen, de grootste en langstdurende beweging uit de Westerse geschiedenis, worden tot op vandaag gelabeld als ‘vaag’ en ‘onbestemd’, zo onrecht aandoende aan het erfgoed dat zij hebben neergezet.

begijnPrenenbriefkaartcollectieJStormeSTORME_PBK_0487

Begijn op het Elizabethbegijnhof te Sint-Amandsberg. Copyright: Archief Gent, collectie J. Storme, STORME_PBK_487 (digitaal gebruik)

Doorheen de geschiedschrijving zijn de begijnen bedolven onder lagen van betutteling, en versuikering, waarbij hun verhaal dan weer door de ene dan weer voor een ander doeleind werd toegeëigend. Deze lagen eraf schrapen en dat wat geschieden-is terug schenken aan zij die het geleefd hebben, …. de begijnen zelf, vanuit het principe ‘ere wie ere toekomt’, is wat zij rechtmatig verdienen.

(English)

Six years ago, on April 14th 2013, the world last beguine died. Marcella Pattyn cut the rope of eight centuries of beguine herstory: women who invented a new way of life and a new literacy. The beguines made the largest movement in Western herstory, yet their heritage is labeled as ‘unclear’, not honouring the legacy they left.

begijnPrenenbriefkaartcollectieJStormeSTORME_PBK_0487

Beguine on the beguinage of St.-Amandsberg (Gent). opyright: Archief Gent, collectie J. Storme, STORME_PBK_487 (digital use)

Through history the beguines were covered under layers of sugar and a greater attention on the impact of church sources instead of naming their strength. They got used for many purposes, their story taken from them. it’s time to scratch those layers away and to give their back to the only ones who own it,… the beguines themselves. 

Copyright: Debby Van Linden

Advertisements

Open Monumentendag, ook op de hoven…

Komende zondag 13 september gooien tal van gebouwen hun deuren open voor bezoekers: op Open Monumentendag kun je door middel van een bezoek, gidswandeling, dansvoorstelling,… kennis maken met een stuk erfgoed dat niet (zo vaak) voor publiek toegankelijk is. Ook onze begijnhoven hebben prachtige schatten om te bezichtigen…

In Oost-Vlaanderen kan je het hof van Sint-Amandsberg de Sint-Antoniuskapel bezichtigen. Spring daarna op de fiets om een beetje verder op ‘Ter Hoye‘ de begijnhofkerk, de Godelievekapel en het groothuis van naderbij te leren kennen. Liever een museum? Geniet van het groene Dendermondse hof met een kijkje in het begijnhofmuseum.

O.L.V. Ter Hoye te Gent, bij binnekomst door de poort.

O.L.V. Ter Hoye te Gent, bij binnenkomst door de poort en met zicht op de begijnhofkerk.

In Antwerpen staat de deur van de Sint-Catherinakerk in de Herentalse vrouwenstad open en in Mechelen zowel de begijnhofkerk van het grote als het kleine hof, resp. de Katelijne- en Catharinakerk. Mits stevige stappers aan je voeten kan je de stellingen rondom de kerk van het groot begijnhof op.

Sfeerbeeld van het Mechelse, grote begijnhof.

Sfeerbeeld van het Mechelse, grote begijnhof.

Limburg biedt dan weer, in het hof van Sint-Truiden, een gidswandeling aan waarbij je o.a. het Godshuis van de heilige drievuldigheid en een conventshuis kan aanschouwen.

En, vanzelfsprekend, zijn alle andere vrouwensteden ook ‘open’…

© Debby Van Linden

Herstorisch Sint-Amandsberg: een grootse redding

Op het einde van de 18e eeuw viel het begijnhof aan het Rabot te Gent door de Franse bezetting in handen van de Commissie der Burgelijke Godshuizen (wat we nu kennen als het O.C.M.W.). Na de onafhankelijkheid van België besliste het liberale stadsbestuur de begijnhuizen om te vormen tot armenwijken. De begijnen gingen hier niet mee akkoord, doch zagen hun begijnhof stuk voor stuk verloren gaan: de gracht werd gedempt, hun huurprijzen gingen de hoogte in,…

Reddende engel was graaf Engelbert van Arenberg die besloot een nieuw begijnhof te laten bouwen in de randgemeente Sint-Amandsberg. Op een tijdsbestek van twee jaar rees een nieuw en groot begijnhof uit de grond (! 80 huizen, 14 conventen, een infirmerie, een kapel,…); de inhuldiging vond plaats op 29 september 1874. Na de dood van de graaf werd het hof bewaard door de oprichting van een v.z.w. In de huidige conventen en woningen huizen nu een aantal sociale instellingen en diensten, alsook gezinnen en alleenstaanden.

De begijnhofpoort met het wapenschild van de hertog en patroonheilige Elizabeth kan je terugvinden in de van Arenbergstraat, terwijl je langs de achterkant het hof verlaat via de Jan Roomstraat. De poort binnengaande kom je een kleine kapel tegen met een beeld van de bewening van Jezus door Maria.

P1030912

De begijnhofkerk, gelegen tussen het Sint-Beggaplein en het Sin-Elisabethplein, is sober en gotisch geconstrueerd. Langs de koorzijde van de kerk vinden we een calvarie terug, hier gingen vroeger de openluchtmissen door.

P1030954

P1030946

Pal tegenover de kerk, op nummer 67, springt een huis eruit door de trapgevel met Brugse traveeën (‘Brugse trapjes’): het groothuis waar de grootjuffrouw verbleef, vergaderingen doorgingen en belangrijke bezoekers werden ontvangen. Het linkergedeelte van het groothuis doet dienst als infirmerie, met achteraan de infirmeriekapel.

P1030959

Sint-Amandsberg: grauw en groots

Na verankering van de afgelopen gebeurtenissen wachtte de ingangspoort van het groot begijnhof van Sint-Amandsberg op mij. Een zonovergoten dag en veel nieuwsgierigheid vergezelden mij…

Het begijnhof maakte een grauwe indruk op me, de grijsbruine bakstenen vertelden me weinig. Ik herkende de piëta in een klein kapelletje aan de poort. Straat na straat wandelde ik het begijnhof door, een bestendige, ankerende rust was voelbaar… de zon zinderde, ik genoot van de dingen die op mij afkwamen.

P1030936

‘Aha, schone jongen, jou heb in Mechelen leren kennen, daar ben je weer!’ glimlachte ik toen ik Michaël, vanuit zijn vensterkader, begroette. Ik had geen idee wat hij op mij queeste deed, doch kon de vraag laten zijn. Ik voelde dat hij er ‘gewoon was’.

Verder wandelende verbaasde ik me over de grootte van de conventshuizen en de pleinen. Het geheel was indrukwekkend, doch ik miste de intimiteit en mystieke sfeer…

In de tuin van het volgende convent werd ik even uit mijn evenwichtige rust gebracht: daar was ze weer, Maria! Het leek alsof ze mij op de hielen volgde en net wanneer ik dacht van haar af te zijn, weer kwam piepen! Ik zuchtte: ‘Wat wil je mij toch zeggen?’ Ik kon de vraag niet laten zijn, kon er geen antwoord op geven, niet vanuit mijn verstand en niet vanuit mijn gevoel…

P1030927

Een pauze nemende aan het Sint-Beggaplein keerde de rust terug: ik genoot van de koelte van de schaduw, de koeien in de wei, het ruisen van de wind door de bomen.

P1030945

Heel even kreeg ik voeling met de honderden begijnen die hier leefden, met de atmosfeer en de strikte organisatie die hier noodzakelijk moet geweest zijn. Ik merkte echter de authenticiteit van de oorspronkelijke beweging te missen, het revolutionaire, de diepgang, het sprankelende… en vooral wilde ik weten wat ze toch met Maria hadden dat mij zo aansprak en zich ergens, zo wist ik zeker, al was het in de diepste ondergrond, te vinden moest zijn!