Herstorisch Gent – het ‘oude’ hof: van glorieuze vrouwenstad naar ontmantelde wijk

In de 13e eeuw woonden er reeds begijnen te Gent: sommige alleen en anderen in groepsverband, zoals de begijnen op het Sint-Aubertushofje* of de begijnen die in de nabijheid van de Bijloke-abdij leefden. Deze laatsten hadden hun grondgebied door tussenkomst en geldelijke steun van gravin Johanna van Constantinopel bekomen. Diezelfde gravin zal hun in 1236 nogmaals helpen bij het bekomen van ‘Broeck’, een groter gebied dan het vorige, om een begijnhof neer te poten.

Provenierstersstraat - sfeerbeeld.

Provenierstersstraat – sfeerbeeld.

In het begin van de 14e eeuw telt het hof een honderd huizen met een veelvoud aan begijnen. Het Concilie van Vienne in 1311 zal de begijnenbeweging fel terugdringen, gelukkig worden de Gentse begijnen ontzien door de tussenkomst van o.a. graaf van Bethune.

Sfeerbeeld van de Begijnhofdries.

Sfeerbeeld van de Begijnhofdries.

In de 16e eeuw teistert de Beeldenstorm en het calvinistisch bestuur het katholicisme: het interieur van de begijnhofkerk word beschadigd en soldaten namen een deel van de huizen in ter verblijfplaats. De 17e eeuw, net als op vele hoven, kondigt een grote bloeiperiode aan: het vrouwenaantal verdubbelde tot 800 en de huizen werden verbouwd. Het begijnhof straalde in grootsheid en grandeur door de vele conventshuizen en de enorme begijnhofpoort.

Conventshuis 'Heilige Kristina'.

Conventshuis ‘Heilige Kristina’.

Een eeuw later zullen de Fransen ervoor zorgen dat het hof in handen komt van de Commissie der Burgerlijke Godshuizen en als dusdanig tot stadseigendom gemaakt wordt. In de daaropvolgende regeerperiode van Willem I beschermde het stadsbestuur de begijnen nog door de verkregen regels, met als doel ‘het doen uitdoven van het begijnenwezen’, niet in de praktijk te brengen. De Belgische onafhankelijkheid veranderde hun houding: hun ideëen tot stadsontwikkeling leidde tot het dempen van de aanliggende gracht en de verkoop van omliggend grondgebied. De begijnen zagen hun hof dag per dag verdwijnen… ‘redder in nood’ was hertog van Arenberg: hij liet in het aanliggende dorp Sint-Amandsberg een nieuw begijnhof bouwen. De laatste begijnen vertrokken richting nieuwe woonplaats in 1874.

P1030767

Begijnhofpoort aan de Bijloke-abdij, gelegen aan de ringkant.

Raar maar waar, sindsdien liet het stadsbestuur het hof bijna ongemoeid: enkel de begijnhofpoort werd afgebroken en weer opgebouwd aan de Bijloke-abdij – en zo kreeg de begijnen, weliswaar onbedoeld, toch nog iets terug op hun ontstaansplaats…

Ingangspoort van de begijnhofkerk met Sint-Elisabeth in de nis.

Ingangspoort van de begijnhofkerk met Sint-Elisabeth in de nis.

De vele conventshuizen, de begijnhofkerk en vooral het Provenierstersstraatje zijn aan te raden bezienswaardigheden op dit Gentse hof.

© Debby Van Linden

*Heden het hotel ‘Poortackere’ gelegen aan de Oude Houtlei.

Advertisements

De stille ontkiemingsplaats in Antwerpen…

Bij de eerste passen doorheen de poort in de Rodestraat voelde ik het meteen: ‘thuis‘.

P1060913

Door de poort gaande en na een blik op het mij ondertussen vertrouwde bordje ‘manspersonen na zes uur’ – het had mij een tijd geleden nieuwsgierig genoeg gemaakt om naar deze plek te komen-opende het hof zich.

P1060910

P1060898

apenAnjabkerk

Begijnhofkerk-altaar. Foto door Anja Vandervelpen, met toestemming overgenomen.

Als vanzelf begon ik aan een wandeling langs de huizen en ging de kerk** binnen. Ik nam een paar minuten de tijd om in de stilte de beelden die het vrouwelijk goddellijke representeerden in me op te nemen. Begga schitterde vooraan, boven het altaar, en achteraan in het glasraam.

Foto door Anja Vandervelpen - met toestemming overgenomen.

Foto door Anja Vandervelpen* – met toestemming overgenomen.

WP_001891

Zonder nog rekening te houden met de tijd, genoot ik van de begijnhoftuin, het kleine steegje naast het groothuis en de vrouwen die me in beeltenis omringden: Catharina en Barbara.

Heilige Barbara.

Heilige Barbara.

P1070034

Catharina, patrones van de filosofie.

Catharina, patrones van de filosofie.

Ik besefte dat dit hof zich in mijn geheugen had gegrift en er niet meer uit zou vertrekken: vanuit deze ontkiemingsplaats vond ik een (Vlaams) aanknopingspunt naar zowel Herstory als de representatie van het vrouwelijk goddelijke en de begijnen met hun herstorische geschiedenis: het begin van een levensomwenteling met een ‘no return – ticket’.

Foto door Anja Vandervelpen.

Foto door Anja Vandervelpen.

Ik zal hier nog vaak terugkomen.‘ waren de woorden die onmiddellijk tot me kwamen. En terwijl ik naar de poort liep, overviel me een grote gevoel van dankbaarheid… voor de momenten van (hard) zoeken en wroeten, voor ‘vinden’, voor de vrouwenwijsheid die hier aanwezig was, voor de queeste zelf – op datzelfde moment zei ik met overgave ‘ja‘ tegen de laatste twee hoven die deze tocht rijk was…

© Debby Van Linden

*Hierbij wens ik Anja Vandervelpen oprecht te bedanken voor het voor het gebruik van haar prachtige foto’s die de bezielende sfeer van het Antwerpse hof schitterend tot uiting brengen.

**Tevens een woord van dank aan mevrouw Marleen Palinckx en meneer Jos Lecocq voor hun fijne ontvangst en hun zorg voor en rondleiding in de begijnhofkerk.

Begijnendag, met Marcella voorop!

Afgelopen Paasmaandag woonde ik de ‘begijnendag’ te Kortrijk bij: het overlijden van Marcella Pattyn, de laatste begijn, en de straffe madammen met hun 800-jarige geschiedenis worden hier sinds haar overlijden in 2013 jaarlijks ‘herrijzend’ herdacht. Juffrouw Pattyn was de laatste vrouw die deel uitmaakte van een beweging van vrouwen die, van de twaalfde tot de twintigste eeuw, een unieke, eigenwijze weg bewandelden: geen huwelijk en geen moniale worden, wel een vrije, economisch onafhankelijke vrouw blijven met eigenzinnige kijk op spiritualiteit en religie – tot grote angst, ergernis en frustratie van vele mannelijke clerici omtrent deze ‘ketterse vrouwen’!

Marcella Pattyn deed haar intrede in het begijnhof van Sint-Amandsberg op 21-jarige leeftijd, om een twintigtal jaren later naar het Sint-Elisabethbegijnhof te Kortrijk te verhuizen ter medestichting van de KVZ, een vereniging die ziekenzorg zou gaan verlenen. Haar muzikale en schrijvende kwaliteiten kon ze hier tot uiting brengen ondanks haar blindheid. In het Sint-Jozefse rusthuis bracht zij haar laatste, zorgbehoevende levensjaren door. Haar overlijden was wereldnieuws: het einde van haar bestaan en tegelijktijd het ophouden van een eeuwenoude traditie verscheen zelfs uitgebreid in het hoog aangeschreven Britse blad ‘The Economist’ – deze eer is geen enkele andere Vlaming te beurt gevallen!

Marcella Pattyn, laatste begijn van een 800-jarige beweging van eigenzinnige vrouwen.

Marcella Pattyn, laatste begijn van een 800-jarige beweging van eigenzinnige vrouwen.

De begijnendag bestond uit een korte introductie van een aantal Kortrijkse begijnen, waaronder Marcella, en een herdenkingsmis gevolgd door een concert van de eigen-wijze harpiste Andrea Voets.

P1070069

Andrea’s harpkunsten waren zonder twijfel bezielend, ik heb intens genoten van de verscheidenheid in de gebrachte stukken en de gepaste achtergrondinformatie: deze jonge vrouw levert kwaliteit! Hierbij geef ik ook een pluim aan de organisator(en) van deze dag: alles in elkaar boksen is geen evidente opdracht.

Toch bekroop me op deze ‘begijnendag’ ook een groot gevoel van teleurstelling en gemis: in ons Vlaanderen hebben de begijnen acht eeuwen lang vorm gegeven aan een uniek stuk vrouwengeschiedenis, met 13 door de UNESCO erkende begijnhoven als werelderfgoed. Hun sinds de Middeleeuwen ontstane geschiedenis, spiritualiteit, geschriften, ‘stadjes in de stad’-functioneren, economische en politieke activiteiten,… verdienen een dag gevuld met lezingen, muzikale omlijsting, gidswandelingen, belevingsmomenten,… kortweg: ‘Begijnendag’ als erfgoed! Waar blijft de jaarlijkse, speciale aandacht voor en het in grote getale -over alle hoven heen- uitdragen van dit uniek en vooruitstrevend stuk geschiedenis?

© Debby Van Linden

Bronnen:

Eigen notities misviering M. Pattyn: 07/04/2015.

Marcella Pattyn deed het licht uit‘ door R. baron Stouthousen, p.2-3; in Begijnhofkrant, winter 2013 door de Vrienden van het Begijnhof Turnhout vzw.

V-day!

Op deze dag wil ik de aandacht vestigen op het evenement ‘One Billion Rising’. Spijtig genoeg leven we in een maatschappij waar geweld, en specifiek sexueel geweld naar vrouwen toe, een hardnekkig fenomeen is. Eve Ensler begon ermee en nu organiseert men elk jaar ‘V-day’ op 14 februari om wereldwijd aandacht en oplossingen te vragen voor deze onmenselijke en ontzielende praktijken. Prachtig en ontroerend vind ik de kracht van mensen (mannen en vrouwen) die deelnemen aan deze actie op deze dag en het hele jaar door zich (verder) inzetten.

Als persoonlijk eerbetoon aan alle vrouwen, deel ik graag volgend nummer uit de Cherokee-traditie: ‘Women’s honoring song’ en geef ik hen graag de boodschap mee: ‘You are the strenght, you are the force, you are the healing!’