Herstorisch Tongeren: lange rust en bloei

De eerste Tongerse begijnen leefden samen in een huis in de omgeving van de kapel van het Sint-Jacobsgasthuis. Om redenen die niet helemaal duidelijk zijn, verhuisden ze in 1257 naar de huidige plaats van het hof aan de Moerenpoort. Al snel breidde het hof uit met vele conventshuizen, boomgaard, bleekweide en een eigen infirmerie. De begijnen kozen, o.a. door de oppervlakte van het hof, voor vier meesteressen in een leidinggevende functie.

P1050906

Van de 15e tot midden 17e eeuw vormde een rustige bloeiperiode voor de hofbewoonsters – op de plundering door de troepen van Karel de Stoute na. Een verandering betrof het aantal begijnen: er werd een limiet van 265 begijnen opgelegd i.v.m. de bewoonbare oppervlakte. De 17e eeuw betekende ‘bloei alom’: de eerste stenen huizen rezen, een eigen bakkerij, brouwerij en noviciaat draaiden op volle kracht.

Aan de relatief vredige rust kwam een einde door de Franse inval: zij probeerden de Moerenpoort op te blazen en stichtten een brand in de stad: het begijnhof bleef bij wonder grotendeels overeind. Daarna ging het echter achteruit met het hof: Tongeren voerde ontmantelingsoperaties uit waardoor de begijnhofpoort eraan ging. In de tijdsperiode die volgde werd de infirmerie als schoolgebouw gebruikt en gingen de huizen in privé-bezit over.

P1050892

P1050850

In de 19e eeuw werden nieuwe straten aangelegd en installeerde het ‘modernisme’-virus van verbouwingen zich binnen het hof. Een teken van erfgoedbewaring kwam er in 1933, de begijnhofkerk werd beschermd. Een kleine 50 jaar later volgde de erkenning van het hof als stadsgezicht met de nodige restauraties en in 1998 kende men het ‘Unesco-werelderfgoed’-label toe. Vanaf 2009 werd het begijnhofmuseum ingericht.

© Debby Van Linden

Advertisements

Vraagtekens in Tongeren…

Na Hasselt reden we verder naar Tongeren om het tweede Limburgse hof te bezoeken. Daar deze streek me onbekend was, stapte ik ‘blanco’ richting begijnhof. Langs de Kastanjewal kwam het hof me tegemoet, het leek me mooi te zijn. De Moerenpoort onderdoor gaande, bleef ik abdrupt staan: ‘Aha, ik sta al in het hof!’ Ik kon het niet plaatsen: geen poort of andere aanduiding, raar…

P1050856

Het hof doorlopende bekroop me hetzelfde gevoel als op het Leuvense begijnhof: er was hier zorg en tegelijkertijd ontbrak er bezieling. De huizenconstructie kwam me eigenaardig over.

straatlopenbhofToneenikke

In de namiddag bezochten we het begijnhofmuseum. Mijn verwarring omtrent de huizenbouw werd onmiddellijk opgeklaard: de vroegere begijnhofmuur en enkele huizen waren samengevoegd waardoor de constructie van de laatstgenoemden vreemd overkwam. In het museum trof ik een ophelderende plattegrond van het vroegere hof. Ik stelde vast dat doorheen de geschiedenis er veel (deels) afgebroken en samengevoegd was.

P1050891

P1050793

De grappige cartoons aan de muren zorgden voor wat humor terwijl ik verdieping per verdieping het museum doorwandelde. Ik miste hier de ‘begijnenspirit’: begijnen als sterke madammen die zowel op economisch als spiritueel vlak een grote portie kracht bezaten. Waar was de zichtbaarheid hiervan?

In de begijnhofkerk waren restauraties aan de gang, doch een deel van de collectie kon bezocht worden. Het borstbeeld van Catharina, patroonheilige van de kerk, trof me: haar vastberadenheid vond ik mooi, wilde ik als psychisch erfgoed meenemen.

P1050757

Bij het pleintje ‘onder de linde’ zag ik haar weer, Maria!  Ik was blij ze weer eens te ‘ontdekken’, zeker nu ik steeds meer over haar en haar achtergrond opzocht en las. Ik snapte nu waarom ze aan een boom hing: de voorchristelijke culturen aanzagen bepaalde bomen als plaatsen om Moeder Aarde te eren. Deze Moeder werd door de christenen verengd en geherdefiniërd tot de figuur van Maria. Met het plaatsen van Maria aan een boom kon deze plek tot gebed en samenkomst blijven bestaan.

P1050888

Dit ‘stadje in de stad’ liet ik met een dubbel gevoel achter: mooi maar ook met een gemis aan ‘sterke madammen’-representatie…

© Debby Van Linden

Herstorisch Hasselt: telkens herrezen uit haar as…

De eerste Hasseltse begijnen vestigden zich in de 13e eeuw op een plaats die nu ‘Begijnenpoel’ noemt, buiten de toenmalige stadsmuren. Ze stonden in contact met de in de buurt gelegen abdij van Herkenrode waar een vrouwenkloosterorde was gehuisvestigd. In de 16e eeuw werd het begijnhof echter vernietigd. Niet lang daarna werd een nieuw hof gebouwd, deze keer binnen de stadsmuren. Het sterk toenemend aantal begijnen wrong met de relatief kleine oppervlakte hof. Aan de overkant van de Demer werd een tweede stuk grond aangekocht dat via een brug het nieuwe en reeds bestaande deel met elkaar verbond.

P1050678

P1050723

De 18e eeuw stond in het teken van inpalming: de Fransen eisten taks en probeerden de kerk, gewijd aan de heilige Catharina, van het hof in te palmen. Enkel voor dit laatste konden de begijnen hen tegenhouden. Niet lang daarna kwam het gehele begijnhof onder de verkoopshamer te liggen. Gelukkig slaagden een aantal begijnen erin een flink hofdeel terug te kopen. Een eeuw later was het Hollands bewind een feit. Deze zorgde voor het in puin leggen van het hof.

P1050680

bhofHasseltkerkKurt

Vanaf 1876 werd de stad Hasselt eigenaar van de begijnhofgrond, in 1938 nam de provincie Limburg het over. Deze beslisten na de tweede wereldoorlog over te gaan tot restaureringswerken met uitzondering van de begijnhofkerk, deze bleef een ruïne waar men een tuin in construeerde. In de huizen tref je hedendaags o.a. het het Provinciaal Centrum voor Kunsten.

© Debby Van Linden

Bronnen:

Heirman, M., Langs Vlaamse begijnhoven, 2001.

Van Aerschot, S. en Heirman, M., Vlaamse begijnhoven, werelderfgoed, 2001.

Een terugblik op een ‘vol’ jaar…

2014 was een ‘vol’ en ‘rijkgevuld’ jaar op queestevlak. Blik je mee terug?

Het afgelopen blogjaar opende met een bezoek aan het begijnhof van Aarschot, daarna bleven we even in eigen stad om het hof ‘Ter Hoye‘ in Gent en het begijnhof in haar buurgemeente Sint-Amandsberg te bezichtigen. Nadien pakten we onze koffers voor een driedaagse West-Vlaanderen: de vrouwenstad van pittoresk Brugge bleef bij, het gesplitste hof van Diksmuide stelde teleur, het begijnhof te Kortrijk bleek een prachtige verrassing te zijn (ook bij een tweede bezoek)!

begijnhof Kortrijk

Vervolgens draaiden we onze neus de andere richting van Vlaanderen uit en broemden richting Kempen: de rust van het hof in Hoogstraten, de gemixte gevoelens bij het aanschouwen van het begijnhof te Herentals en het ellenlang lijkende begijnhof van Turnhout. Via het besloten Dendermondse hof vol vergane glorie keerden we naar het begijnhof in Oudenaarde waar Maria talrijk aanwezig was. Op het einde van de zomer reisden we naar hartje België: Vlaams-Brabant.

P1050593_weghek

Een fikse wandeling doorheen de vrouwenstad te Leuven en een teleurstellende ervaring op het hof van Aalst rijker, kwam ik in Diest mijn ‘beeldschone madammenweer tegen: weliswaar in andere vorm, doch evenzeer bezielend.

Om het jaar te eindigen stapten we het Hasseltse hof binnen en keerden vervolgens even om om de Leuvense lichtjes te aanschouwen.

P1060838

Op mijn prikbord hield ik mijn queeste bij: de eerste paar aarzelende foto’s veranderen in een mozaïek van kleur, waar Maria haar eigen weg leek doorheen te banen: Op Ter Hoye bleef ze me bij, ze kwam op de volgende hoven dichter en dichter en, op het moment dat ik dacht het niet meer te weten, gaf ze haar ware identiteit prijs.

prikbordhalfvolHerstory

P1050736

Met het vorderen van de queeste, kwam ik niet enkel in de hoven, ook ‘daarbuiten’: een bezoek (voor de camera) bij Fabulous Feminine Flanders, een aantal lezingen in het Gentse, een artikel in Kerk&Leven en een publicatie in ‘Ons begijnhof’.

artdebby

Het afgelopen jaar heb ik talrijke mensen kort of langerdurend mogen ontmoeten! Dank dat jullie meegewandeld hebben! Jullie hebben me telkens verder geholpen: de verwelkomende deur die opengaat, die informatie en tips over de begijnen, verhalen over eigenzinnige vrouwengeschiedenis(sen) en HerStorische taferelen, momenten van (h)erkenning, gezamelijke lachstuipen, de opvang als ik even vastliep,…  voor al deze kleine dingen die groots zijn: hart-elijk DANK JE WEL!

De bogaard - ingang

En dan nu… op naar het volgende hof!

© Debby Van Linden

Returning…(3): Kortrijk

Deze ‘returning-trilogie’ sluit ik graag af met een bezoek aan het begijnhof van Kortrijk. Op de tweede dag van het nieuwe jaar, rond valavond met de volle maan boven me, wandelde ik de begijnhofpoort binnen: wat was ik blij ‘mijn madammen’ nog eens te zien! Johanna, trotse gravin en beschermster van de begijnen, begroette ik met een grote glimlach.

P1060931

P1060926

In de kapel was het muisstil, zalig om hier even tot rust te komen. Terwijl het donkerder werd, stapte ik richting Sint-Annazaal. Daar de zaal gesloten was, nam ik de tijd te genieten van de stilte en het ‘zijn’ met (het beeld van) Marcella, de laatste begijn.

P1060937

Alhoewel het bitter koud was, verwarmde de begijnenspirit mij: aan de bleekwijde zette ik mij neer en genoot van de vele lichtjes van het hof.

P1060977

Net als de eerste keer, heb ik ontelbare keren het hof op en neer gewandeld. Lichtjes hier, een schaduw daar, gewoon voelen en ‘zijn’, ik genoot…

P1060966

P1060971

De tijd vloog… dik tegen mijn zin maar onverbiddellijk zette de koude en de klok me aan het hof te verlaten.

P1060988

‘Maar ik kom graag terug, beloofd!’ herinnerde ik het hof bij het onderdoor wandelen van de poort.

© Debby Van Linden

Returning…(2): Antwerpen

Een tweede uitstap in deze lichtperiode leidde richting Antwerpen. Dit begijnhof zette, na de ‘dansende vrouwen van Mechelen‘ gezien te hebben, mijn ziel in vuur en vlam en gaf het begin van mijn queeste aan.

Apenbhofbeggapoort

Alsof ik ze pas gisteren had gezien, daar was Begga weer, prijkend bovenaan de poort. Net om de hoek piepende, glimlachte ik ter herkenning van deze woorden op het ingelijste kader. De allereerste zin had mijn nieuwsgierigheid aangewakkert en mij doen grasduinen in boeken, doen zoeken naar Herstory

Apenbhofplakkaat

In de stilte van deze dag wandelde ik het hof door, stapte door de binnentuin … wat deed het deugd hier nog eens te kunnen ‘zijn’!

Apenbhofinkom

Aan de buitenkant van de Catharinakerk merkte ik de eerste tekenen van restauratie.

Apenbhofrestauratie

ApenkerkCatharina

In de kerk waren enkele glasramen verdwenen, ook hier binnen werd het erfgoed deel per deel terug opgeknapt. Deze aandacht en zorg zien, gaf me een fijn gevoel. In het gebouw was het muisstil, een moment om hiervan te genieten en ‘bij te tanken’. Even stond ik oog in oog met Begga, centraal opgesteld aan het altaar.

Apenbeggakerk

Ik zag me hier weer staan, enige tijd geleden: zoekend, zoekend, zoekend,… vervolgens verbouwereerd door de magie van dit begijnhof, zielsblij dit (toen onbekende) vrouwenerfgoed te ontdekken. Ik besefte een weg te hebben afgelegd… een weg naar mijn ‘voormoeders’, naar de wijze vrouwen die me vooral waren gegaan, naar mijn geschiedenis en als zodanig naar mezelf.

In het gastenboek van de kerk noteerde ik de oprechte woorden: ‘Het is fijn weer ‘thuis‘ te komen!’

© Debby Van Linden

Returning…(1): Turnhout*

Vooreerst wens ik u een hart-elijk en bezielend 2015 toe!

Tijdens deze koude lichtperiode blijven de begijnhoven mij intrigeren. Bij de overgang naar een nieuw jaar heb ik bewust de tijd genomen een aantal hoven die op mijn queeste tot nu toe van grote betekenis zijn (geweest) opnieuw te bezoeken. Met deze ‘trilogie’ open ik graag het nieuwe jaar.

De regendagen voor Kerst lieten me weten dat de kans op ‘lichtjes’ heel klein ging zijn… tot het dan toch opklaarde! Opgelucht en blij trokken we op Kerstavond naar Turnhout om het verlichte begijnhof te aanschouwen**. Ik was heel benieuwd hoe het hier zou zijn in vergelijking met het vorige hof vol lichtjes.

Turnhoutrijlichtjes

De poort doorgaande aanschouwde ik de voormalige vrouwenstad: ‘Wauw!’ In stilte wandelde ik het hof door, langs de Kerststal-mozaïek, naar de kerk toe, het smalle padje naar de Lourdesgrot, langs de infirmerie…

Turnhoutkerstalsteentjes

Turnhoutkerk2

Soms zijn geen woorden nodig en kan je gewoon ‘zijn’: zo’n moment beleefde ik, wandelende door het hof. Ik was blij weer in deze vrouwenstad te zijn, een plaats waar Herstory is/was, een ademruimte in de drukte,…

Turnhouthuisverlicht

En daar was ze weer: Maria! Zelfs vanop een grote afstand is ze altijd zichtbaar.

turnhoutwegbuiten

TurnhoutMariagroot

Vanuit de verte liep ik op haar toe en ik besefte hoe ik hier een overgangsstap had gemaakt vanuit mijn eigen ‘donkerte’, mijn zoeken naar wie ze was, naar het loslaten van alle verhalen die me over haar verteld waren… en alvorens het hof te verlaten, groette ik haar vol dankbaarheid om vervolgens te beseffen: ‘Zij, het is zij die licht brengt, altijd weer.’

 * Door een technische fout is dit stukje mogelijk op een eerdere datum in uw mailbox verschenen. Mijn excuses indien dit het geval zou zijn.
** Elk jaar op kerstavond zijn er lichtjes in het Turnhoutse begijnhof. Op deze site treft u alle info.

© Debby Van Linden